Европа троши милијарди евра секоја година за плаќања со картички, а речиси сите овие плаќања се обработуваат надвор од европските системи. Огромното мнозинство трансакции со картички се обработуваат преку Visa или Mastercard, двете американски компании кои доминираат во глобалните плаќања.

Со години, оваа зависност се сметаше за цена на ефикасноста што овие американски компании ја обезбедуваа секој пат кога картичката се користеше за плаќање на услуга или производ. Сепак, европските лидери сега ја гледаат оваа зависност како ризик што Европа повеќе не може да го игнорира, особено поради можноста оваа инфраструктура еден ден да се претвори во геополитичко оружје.

Токму ова е еден од аргументите што ги повикува Европската централна банка (ЕЦБ) додека бара поддршка од Европскиот парламент за воведување на дигитално евро. Институцијата предводена од Кристин Лагард предупредува дека потпирањето на странски системи за плаќање ја остава Европа изложена на политички притисок или ненадеен прекин на услугите, објави „Еуроњуз“.

Не е само воената безбедност на Европејците што Доналд Трамп би можел да ја наруши речиси преку ноќ. Што би се случило ако претседателот на Соединетите Американски Држави одеднаш ја затвори целата инфраструктура што им овозможува на Европејците да плаќаат за стоки и услуги секој ден? Последиците би можеле да бидат далекусежни и сериозни. Во Русија, каде што компаниите зависеа од Visa и Mastercard за 60 проценти од нивните плаќања, санкциите на САД што ги принудија овие компании да се затворат ги оставија обичните граѓани без пристап до пари и можност за купување стоки.

Трошоците и податоците во центарот на дебатата

Според податоците од Европската централна банка (ЕЦБ), американските гиганти за плаќање Visa и Mastercard учествуваат со 61 процент од плаќањата со картички во еврозоната и ги опфаќаат речиси сите прекугранични трансакции со картички.

Ова значи дека секој пат кога вршиме плаќање со нашата картичка или мобилен телефон, информациите за таа трансакција ја напуштаат Европската Унија и се складираат во трета земја, како што се Соединетите Американски Држави, каде што можат да се користат за креирање профили на потрошувачи.

Вториот аргумент се однесува на трошоците за водење бизнис. Трговците тврдат дека надоместоците на мрежата на картички драстично се зголемија во последните години. Висината на овие надоместоци се одредува според комерцијални услови дефинирани надвор од ЕУ. Директните плаќања од сметка до сметка затоа можат да ја зголемат конкуренцијата и да им помогнат на компаниите и потрошувачите да ги намалат трошоците.

Намалувањето на зависноста од структури со седиште во САД, исто така, се вклопува во целта поставена од претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, која ги следи препораките од извештајот на Марио Драги и Енрико Лета за потребата Европа да стане поконкурентна со големи компании од земји како што се САД и Кина.

Марио Драги, поранешен претседател на Европската централна банка, предупреди дека глобалната меѓузависност се трансформирала од механизам на меѓусебно ограничување во средство за влијание и контрола, бидејќи длабоката економска интеграција создава стратешки зависности што силите што не се усогласени со другите блокови можат да ги користат како оружје.

Ваквите предупредувања не доаѓаат само од Европа. Постои растечко признание дека, во сегашниот период на геополитичка фрагментација, системите за плаќање станаа прашање на суверенитет.

Канадскиот премиер Марк Карни ги повтори овие загрижености претходно оваа година на Светскиот економски форум во Давос, во говор кој силно одекна низ целиот свет поради својата јасност.

„Големите сили почнаа да ја користат економската интеграција како оружје, царините како средство за притисок, финансиската инфраструктура како инструмент за принуда, а синџирите на снабдување како ранливи точки што можат да се експлоатираат. Не можете да живеете под илузијата дека интеграцијата носи взаемна корист за сите кога токму таа интеграција станува извор на ваша подреденост“, нагласи канадскиот премиер.

Од оваа страна на Атлантикот, дигиталното евро, дизајнирано како основа на инфраструктура за електронски плаќања низ цела ЕУ, се смета за начин Европа да ја преведе својата стратешка автономија во пракса.

„Сите овие потенцијални геополитички тензии и вооружувањето на секој постоечки инструмент јасно го зголемуваат нивото на ризик. Ова дополнително ја зајакнува потребата за европски систем за плаќања што може да одговори на сите потреби и е изграден врз европска технологија и инфраструктура - со други зборови, систем што е целосно под наша контрола“, изјави Пјеро Чиполоне, член на Извршниот одбор на Европската централна банка, за шпанскиот весник „Ел Паис“ во јануари.

Последната фаза од преговорите меѓу Европскиот парламент и владите на земјите-членки за тоа како ќе функционира дигиталното евро е веќе во тек. Дигиталното евро ќе биде електронска форма на пари издадена и гарантирана од Европската централна банка. Наменето е да ги надополни готовината и постојните банкарски услуги, а не да ги замени.

Системот ќе овозможи и онлајн и офлајн плаќања, при што ЕЦБ ќе ја обезбеди основната инфраструктура, додека комерцијалните банки и давателите на услуги за плаќање ќе им понудат на своите клиенти услуги поврзани со дигиталното евро. Се очекува трговците да плаќаат пониски такси отколку што моментално плаќаат за трансакции со картички.

Најинтензивниот дел од преговорите се очекува на есен, додека конечното усвојување моментално е планирано за крајот на годината. Дигиталното евро треба да биде достапно за плаќања од страна на граѓаните од 2029 година, по пилот-програмата што се очекува да започне во 2027 година и во која ќе бидат вклучени 36 даватели на услуги за плаќање за тестирање на функционирањето на идната валута.

Португалија е меѓу земјите со најголем број институции што учествуваат во тестирањето. Двете најголеми домашни банки, Caixa Geral de Depositos (CGD) и Banco Comercial Portugues (BCP), се избрани да учествуваат во иницијативата за тестирање на имплементацијата на дигиталното евро, заедно со Unicre, давател на услуги за плаќање во сопственост на приватни португалски банки.

Лагард во јули за „Еуроњуз“ изјави дека проектот има двојна цел: да го зајакне економскиот суверенитет на Европа и да го модернизира нејзиниот систем за плаќање, истакнувајќи дека ЕУ сè уште во голема мера се потпира на мрежи за плаќање во сопственост на странски компании.

„Ние главно се потпираме на американски, но понекогаш и на кинески мрежи за обработка на плаќања. Ни треба европско решение затоа што сакаме да бидеме суверени дома“, рече Лагард.

Глобална трка за изградба на сопствени системи за плаќање

Иако јавното европско решение сè уште не е оформено, приватните играчи веќе напредуваа, со цел да создадат заедничка мрежа што би овозможила интероперабилност помеѓу различни системи за плаќање.

Европската алијанса за плаќања (EuroPA) и Европската иницијатива за плаќања (EPI) потпишаа договор за поврзување на нивните системи за моментални плаќања, создавајќи платформа што потенцијално би можела да достигне 380 милиони корисници во 15 европски земји.

EuroPA ги обединува португалскиот систем за плаќање MB WAY, шпанскиот и андорскиот Bizum, италијанскиот Bancomat, нордискиот Vipps MobilePay (Норвешка, Данска, Финска и Шведска), полскиот Blik и грчкиот IRIS. EPI, преку брендот Wero, опфаќа плаќања во земји како Германија, Белгија, Франција, Холандија и Луксембург.

Целта е да се овозможат прекугранични плаќања во иднина без потреба од промена на апликациите. На пример, корисник на францускиот систем Wero би можел да испрати пари до контакт во Шпанија преку Bizum, практично на ист начин како да станува збор за домашна трансакција.

Надвор од еврозоната, сличен проект во Обединетото Кралство

Надвор од еврозоната, сличен проект ги прави своите први чекори во Обединетото Кралство. Во јуни, UK Payments Initiative, нова компанија поддржана од најголемите британски банки, започна со работа со цел да ја ослабне доминацијата на американските мрежи на картички во плаќањата.

Поддржана од некои од најголемите банки во Велика Британија, вклучувајќи ги Barclays, NatWest, Lloyds и HSBC, шемата, регулирана од страна на Financial Conduct Authority (FCA), беше лансирана за да се забрза усвојувањето на директни плаќања од сметка до сметка, заобиколувајќи ги мрежите на картички.

Според извештајот од 2025 година на Регулаторот за платни системи на Велика Британија, околу 95% од трансакциите со картички во Велика Британија се обработуваат преку платни системи во сопственост на Mastercard и Visa. Нивната доминација стана уште поизразена бидејќи употребата на готовина низ целата земја продолжува да опаѓа.

Оваа реалност е уште поочигледна во Бразил, каде што најчестиот метод на плаќање е PIX - брз и бесплатен дигитален систем кој првично беше лансиран како алатка за моментален трансфер на пари и оттогаш стана еден од најшироко користените методи на плаќање меѓу Бразилците.

За само неколку години, PIX се искачи на врвот на листата на платни трансакции во Бразил. Според Централната банка на Бразил, системот сега сочинува 54 проценти од сите трансакции во земјата, а PIX стана клучна точка на спор во трговскиот спор меѓу Бразил и САД.

На само неколку месеци до претседателските избори во Бразил, платниот систем создаден од Централната банка на Бразил стана точка на спор меѓу владата на претседателот Луиз Инасио Лула да Силва и администрацијата на Доналд Трамп. Вашингтон го обвинува Бразил дека го фаворизира државниот систем за плаќање и се вклучува во нелојална конкуренција со американските компании што работат во овој сектор, особено компаниите за картички.

Американските критики кон PIX допреа до чувствителна точка во Бразил и јавноста го сметаше повеќе за напад врз суверенитетот на земјата отколку за едноставен трговски спор. Дури и претседателот на Колумбија, Густаво Петро, ​​застана во одбрана на PIX. Лидерот на оваа јужноамериканска земја изрази поддршка за системот за моментално плаќање на Бразил и наговести дека сличен модел би можел да се воведе во Колумбија.

Колумбија, од друга страна, веќе има своја приказна за успех - Bre-B. Колумбискиот систем за моментално плаќање ги заврши првите шест месеци од работењето со 34,6 милиони корисници и обработени 638,6 милиони трансакции, што укажува на растечката важност на овој систем во дневните трансакции на плаќање на граѓаните.

Зошто роамингот е најпрагматичен начин?

Како што се создаваат и консолидираат сè повеќе системи за плаќање, расте потребата од нивно поврзување. Бразилската финтех компанија PagBrasil, која е специјализирана за прекугранични електронски плаќања, развива систем што ќе им овозможи на корисниците да плаќаат во странство во реално време, користејќи ја нивната банкарска апликација или дигитален паричник, на практично ист начин како и дома.

Решението, наречено RoamingPay, поддржува плаќања преку QR кодови преку локални системи за плаќање и моментално е достапно во Бразил, Аргентина и Парагвај.

Извршниот директор и ко-основач на PagBrasil, Алекс Хофман, верува дека иднината е во тоа сите системи за електронско плаќање да можат да комуницираат едни со други, што би ги намалило трошоците и за потрошувачите и за трговците. Слично на „роамингот“ што веќе постои во телекомуникациите, корисниците би го задржале својот национален давател на услуги, но би можеле да ги користат во странство, во рамките на заедничките технички и правни правила.

„Намалувањата на тарифите договорени преку трговски договори, како што се оние меѓу ЕУ и Меркосур и меѓу ЕУ и Индија, ќе имаат вистинско економско влијание само ако компаниите и потрошувачите можат флексибилно да вршат прекугранични плаќања. Без интероперабилна инфраструктура, постои ризик придобивките од намалените тарифи да се трансформираат во невидливи такси што се појавуваат во моментот на плаќање“, изјави извршниот директор на бразилската компанија во изјава за Euronews.

Решението на PagBrasil би можело да опфати 10 земји до крајот на оваа година, а компанијата веќе планира да се прошири на европскиот пазар. Ова е особено важно во време кога Европа се стреми да изгради свој систем за моментални плаќања и трансфери, како начин за заштита и зајакнување на суверенитетот во свет што станува сè погеополитички нестабилен.

„Во сегашниот контекст на геополитички тензии, светските сили ја инструментализираа глобалната интеграција преку финансиска инфраструктура“, вели Алекс Хофман, нагласувајќи дека „прекумерното потпирање на надворешна инфраструктура престана да биде прашање на ефикасност и стана стратешки ризик“.

Според извршниот директор на PagBrasil, вистинската можност за еврото лежи во создавањето интероперабилна инфраструктура за регионални плаќања, како и во поврзувањето на оваа инфраструктура со други интероперабилни мрежи на различни континенти, со што се намалуваат структурните ранливости во билатералната трговија.

„Недостатокот на интероперабилност делува како скриен данок, кој произлегува од неефикасноста на прилагодувањето кон нелокалните методи на плаќање во меѓународните трансакции“, повторува тој.

Во оваа смисла, објаснува Хофман, интероперабилноста е најпрагматичното решение.

„Наместо да се наметнува единствен систем, да се изгради основа што ги поврзува националните инфраструктури, зачувувајќи го суверенитетот, а воедно овозможувајќи поефикасни парични текови. Без него, меѓународните трансакции престануваат да бидат природно продолжение на економската активност и стануваат точка на триење што го ограничува растот на производствените синџири“, додаде тој.

Бразилската компанија моментално преговара за договор што би овозможил интеграција со системот MB WAY, управуван од португалската компанија SIBS. Целта е да им се овозможи на корисниците во Португалија да ја користат водечката португалска апликација за мобилно плаќање кога вршат плаќања во Бразил.

Ова би можело да биде првиот чекор кон поврзување на постојната европска платформа - која веќе ги спојува платните системи како што се Wero, Bizum и Bancomat, меѓу другите - со мрежата за плаќање развиена од PagBrasil.

Од перспектива на Хофман, нема смисла Европа да развие свој систем за електронски плаќања ако, штом нејзините граѓани патуваат надвор од континентот, тие сè уште мора да се потпираат на кредитни картички од американски компании како што се Visa и Mastercard.

„Владите и приватниот сектор треба да дадат приоритет на поврзувањето на постојните регионални инфраструктури, наместо да се обидуваат да наметнат централизирани системи“, заклучува тој.