Кога во јавноста се зборува за економското значење на рударството, дискусијата најчесто се сведува на бројот на вработени во рудниците, концесиските надоместоци или вредноста на извезената руда. Но, економскиот ефект на оваа индустрија не завршува на портата на рудникот.

Зад секој произведен тон минерална суровина стои поширок синџир на економска активност: транспортни компании, добавувачи на гориво и електрична енергија, производители и сервисери на механизација, градежни фирми, лаборатории, проектантски куќи, ИТ-компании, трговци, угостителски објекти и голем број професионални услуги.

Токму овој поширок ефект е еден од најсилните економски аргументи во Стратегијата за минерални суровини 2026–2046, подготвена под водство на Македонската академија на науките и уметностите. Документот не го разгледува рударството само како дејност за експлоатација на природни ресурси, туку како потенцијален двигател на инвестициите, извозот, индустрискиот развој и локалните економии.

Додадената вредност пораснала за 59%

Податоците наведени во Стратегијата покажуваат дека бруто додадената вредност на секторот „Рударство и вадење камен“ се зголемила од 6,6 милијарди денари во 2012 година на 10,5 милијарди денари во 2023 година. Станува збор за раст од 59% за единаесет години.

Бруто додадената вредност е економски показател кој покажува колкава нова додадена вредност создава одредена дејност, откако од вредноста на производството ќе се одземат трошоците за производите и услугите употребени во производниот процес. Таа, практично, го покажува директниот придонес на секторот во создавањето на бруто-домашниот производ.

Растот од речиси четири милијарди денари покажува дека рударството, и покрај долгогодишното отсуство на нови поголеми рудници за металични минерални суровини, успевало да создава сè поголема економска вредност. Тоа истовремено го отвора прашањето колкав би бил ефектот доколку постојните капацитети се модернизираат, се активираат економски оправдани проекти и се привлечат нови инвестиции под јасно утврдени еколошки и безбедносни услови.

Еден денар во рудникот активира уште половина денар надвор од него

Уште повпечатлив е мултипликативниот ефект утврден во економската анализа на Стратегијата. Според пресметките, секој еден денар производство во секторот создава дополнителни 0,5 денари производство во другите делови на економијата. Поедноставено, производство во вредност од една милијарда денари може да поттикне уште околу 500 милиони денари активност во поврзаните дејности.

Овие дополнителни средства не претставуваат автоматски профит или буџетски приход, туку вредност што се создава низ поширокиот синџир на снабдување. Кога рудникот ангажира домашен транспортер, нарачува опрема, користи лабораториски услуги, финансира инфраструктурни работи или купува производи од локални компании, неговото производство станува приход и работа за други сектори.

Анализата покажува и дека 52% од производните ресурси и услуги што ги користи секторот се од домашно потекло. Особено високо е учеството на домашните добавувачи кај електричната енергија, градежните работи, трговијата, складирањето, транспортните и инженерските услуги. Тоа значи дека значителен дел од средствата што ги трошат рударските компании останува во земјата и создава приходи за други домашни претпријатија.

Мултипликативниот ефект се гледа и кај вработувањето. Според пресметките во Стратегијата, на секои 10 работни места во секторот се создаваат уште шест работни места кај добавувачите и приближно половина работно место преку зголемената потрошувачка. Со други зборови, 10 директни работни места во рударството поддржуваат уште околу 6,5 работни места во другите делови на економијата.

Дополнителен импулс доаѓа од капиталните вложувања. Инвестициите во основни средства во секторот се зголемиле за 60% во анализираниот период, а нивната просечна стапка на раст од 10,4% била повеќе од двојно повисока од просекот на индустријата. Само во 2020 година инвестициите достигнале три милијарди денари, односно речиси 50 милиони евра. Таквите вложувања не значат само нова опрема во рудниците, туку и ангажмани за градежништвото, машинската и металопреработувачката индустрија, транспортот, трговијата и стручните услуги.

Токму затоа рударството не треба да се оценува само според она што се произведува во рудниците. Неговиот реален економски отпечаток се гледа и во бројот на договори со домашни добавувачи, платите што се трошат во локалната економија, даноците, извозните приходи и инвестициите во инфраструктура.

Рударството како извозен сектор

Македонија е мала и увозно зависна економија, поради што секоја производствена дејност што обезбедува пласман на странските пазари има дополнително значење. Минералните суровини и металите се производи со меѓународна побарувачка, а нивниот извоз обезбедува девизен прилив и придонесува за намалување на притисокот од трговскиот дефицит.

Според државната Агенција за странски инвестиции и промоција на извозот, активните рудници за полиметалични суровини во земјава генерираат годишна вредност на производството од над 250 милиони евра. Најголем дел од производството е извозно ориентирано, што го прави секторот важен дел од домашната индустриска и извозна база.

Меѓутоа, поголемиот развоен ефект би се постигнал доколку земјата постепено создава услови за поголема домашна преработка. Колку подолг дел од производствениот синџир останува во Македонија, од геолошко истражување и експлоатација до преработка, производство на полуготови производи и рециклирање, толку поголем дел од додадената вредност, работните места и приходите остануваат во домашната економија.

Тоа не може да се постигне преку ноќ, но може да биде долгорочна индустриска цел.

Приходите не завршуваат само во централниот буџет

Економското значење на рударството се гледа и преку концесиските надоместоци. Според официјалните податоци на Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини, во 2025 година по овој основ биле наплатени над 1,22 милијарди денари, наспроти 561,5 милиони денари во 2024 година. Тоа значи дека наплатата за една година е повеќе од двојно зголемена.

Дел од овие приходи се насочува кон општините на чија територија се врши експлоатацијата. Оттука, добро управуваното рударство може да обезбеди средства за локална инфраструктура, водоводи, патишта, заштита на животната средина и други јавни потреби.

Но, за економскиот ефект да биде видлив и прифатлив за граѓаните, потребна е поголема транспарентност: колку средства се наплатени од секоја концесија, колкав дел добила општината и за кои проекти се искористени. Локалните заедници мора да можат јасно да ја следат користа од ресурсите што се експлоатираат на нивната територија.

Бројките го менуваат разговорот

Расправа за рударството е потребна, но таа треба да се води врз основа на проверливи податоци, а не само врз стравови или општи ветувања.

Раст на бруто додадената вредност од 59% дополнителни 0,5 денари економска активност за секој денар производство и повеќе од 1,22 милијарди денари наплатени концесиски надоместоци се бројки што не можат да се игнорираат. Зад нив не стојат само статистички табели, туку работни места, плати, домашни компании, локални приходи и семејства што својата иднина можат да ја градат во Македонија.

Тие покажуваат дека рударството не создава вредност само во рудниците. Неговите ефекти се пренесуваат во транспортот, трговијата, градежништвото, услугите, домашните добавувачи и локалните буџети. Кога работи еден рудник, со него работи цел синџир од компании, добавувачи, инженери, техничари и мали локални бизниси.

Со современа технологија, строга контрола, транспарентно управување и поголемо учество на домашните компании, минералните ресурси можат да станат основа за долгорочен индустриски развој. Економскиот потенцијал постои. Прашањето е дали Македонија ќе создаде систем што ќе знае одговорно да го претвори во поширока и трајна корист за економијата и граѓаните на целата држава.